Αρχείο | Ιστορία Β’ Λυκείου RSS feed for this section

Το βυζαντινό «καπηλείον»

10 Μάι.

     Στα αρχαία ελληνικά «καπηλεύω» σημαίνει «εμπορεύομαι». Στο Βυζάντιο, λοιπόν, «κάπηλος» ήταν γενικά ο καθένας που ασχολούταν με το εμπόριο. Συνήθως όμως το επάγγελμα του κάπηλου παρέπεμπε στον ιδιοκτήτη ταβέρνας ή καπηλείου ή κρασοπουλείου. Πράγματι, οι κάπηλοι ήταν ο τελευταίος κρίκος μιας αλυσίδας στην οποία προηγούνταν οι αμπελουργοί, οι οινηγοί και οι οινέμποροι. Τα καπηλεία ήταν χώροι όπου, όπως άλλωστε και σήμερα, σέρβιραν κρασί συνοδευόμενο από τρόφιμα και έπαιρναν το όνομά τους από το όνομα του ιδιοκτήτη τους. Ιδιοκτήτης μπορούσε ακόμη να είναι και κάποιος μοναχός ή, συχνά, κάποιος που ασκούσε και ένα άλλο επάγγελμα που από μόνο του δεν μπορούσε να τον συντηρήσει. Έτσι, σήμερα γνωρίζουμε για τους κάπηλους-νεκροθάπτες ή τους κάπηλους-πιπτακάριους (παρασκευαστές ειδών ζαχαροπλαστικής με φυστίκια).
     Όσο αυξανόταν ο πληθυσμός στα αστικά κέντρα της Αυτοκρατορίας τόσο αυξάνονταν και τα καπηλεία. Γνωρίζουμε μάλιστα ότι ο αριθμός τους πολλαπλασιάστηκε στα χρόνια των Κομνηνών λόγω της συρροής στην Βασιλεύουσα Φράγκων
      Σε γενικές γραμμές, το επάγγελμα του κάπηλου θεωρούταν βάναυσο εξαιτίας των θορυβωδών σκηνών που λάμβαναν χώρα στα καπηλεία αλλά και του έκλυτου βίου των γυναικών που εργάζονταν εκεί. Σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα τα καπηλεία έφτασαν να ταυτίζονται με τα πορνεία.

 

Εικόνα ενός καπηλειού της Δύσης. Από τον πίνακα του Πίτερ Μπρίγκελ «Γάμος χωρικών»

Εικόνα ενός καπηλειού της Δύσης. Από τον πίνακα του Πίτερ Μπρίγκελ «Γάμος χωρικών»

 

 Τα μέτρα του κράτους
Το κράτος έπαιρνε διάφορα μέτρα για την αποφυγή ταραχών και τη διαφύλαξη της ησυχίας. Έτσι, για παράδειγμα, έπρεπε οι ταβέρνες να εξυπηρετούν τους πελάτες τους εντός και όχι έξω, σε στενά δρομάκια. Επίσης, σύμφωνα με το Επαρχικό Βιβλίο, τις Κυριακές και τις μεγάλες γιορτές οι κάπηλοι όφειλαν να ανοίγουν τις ταβέρνες μετά τις 2.00 το μεσημέρι και να τις κλείνουν στις 2.00 το βράδυ, προκειμένου ν’ αποφεύγονται η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και οι συνακόλουθες συμπλοκές. Αλλά και τις εισόδους των μαγαζιών τους έπρεπε να τις έχουν όχι μπροστά, αλλά από πλάγια και την πόρτα να την καλύπτουν με ένα ύφασμα.

Κερδοσκοπία
Οι κάπηλοι, προκειμένου ν’ αυξήσουν το κέρδος τους, συχνά έριχναν στο κρασί νερό. Ο Μ. Βασίλειος αναφέρει ότι «οἱ κάπηλοι μίσγουσι τόν οἶνον ὕδατι», ενώ ο Μιχαήλ Ψελλός έγραφε: «οὐκ ἔσμιξα τῶ οἴνω, ὥσπερ ὁ κάπηλος, ὕδωρ». Πέρα όμως από το νέρωμα του κρασιού, προσπαθούσαν να κερδίσουν εξαπατώντας τους πελάτες τους χρησιμοποιώντας και λιποβαρή δοχεία.

Φορολογία
Στα καταστήματα αυτά, καθώς και στα συγγενή καπηλομαγειρεία, επιβαλλόταν ειδικός φόρος, ο καπηλειατικός, όπως μας πληροφορεί και σχετικό χρυσόβουλο του Ανδρονίκου Παλαιολόγου προς τους καπήλους της Μονεμβασίας, όπου αυτοί «καπηλειατικού ή ετέρου τινός κεφαλαίου διατηρώνται ανενόχλητοι και αδιάσειστοι παντελώς».

Αντί κρασιού
Πολλά καπηλεία, εκτός από κρασί, διέθεταν στους πελάτες τους και άλλα είδη ποτών, που ήταν υποκατάστατα του οίνου και είχαν ευρεία κατανάλωση, αφού ήταν φθηνότερα. Αυτά τα ποτά οι βυζαντινοί τα ονόμαζαν σίκερα. Οι καταναλωτές τους, λοιπόν, οι σικεροπότες, έπιναν αυτούς τους «υποτυπώδεις οίνους» (μυρτίτη, μηλίτη, φοινικίτη, κυδωνίτη, σταφιδίτη, απίτη, δηλαδή απιδόκρασο, και άλλους), κυρίως λόγω του χαμηλού τους κόστους.

 

Φωτογραφία από ένα καπηλειό της δεκαετίας των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών στην Ελλάδα (από istorikesfotografies.blogspot.com)

Φωτογραφία από ένα καπηλειό των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών στην Ελλάδα (από istorikesphotografies.blogspot.com)

 

Πηγές

Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τομ. Β’, εκδ. Παπαζήση

http://www.adraptis.com

http://www.istoria.gr

 

Advertisements

Tο κρουασάν, ο καπουτσίνο και η πολιορκία της Βιέννης

9 Απρ.

κρουασαν

Ποιος είπε ότι το κρουασάν είναι γαλλικό και ο καπουτσίνο ιταλικός; Τι σχέση έχουν οι Τούρκοι με το γλυκό αυτό έδεσμα και τον απολαυστικό καφέ;

Η πολιορκία της Βιέννης
     Η ιστορία μάς μεταφέρει στο μακρινό 1683, όταν οι Οθωμανοί πολιόρκησαν για δεύτερη φορά τη Βιέννη (η πρώτη ήταν επί Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς το 1529).
    Ήταν 14 Ιουλίου, όταν τα στρατεύματα του Σουλτάνου Μεχμέτ του Δ’ έφτασαν έξω από τη Βιέννη απαιτώντας την παράδοσή της. Ο επικεφαλής των πολιορκημένων Ερνστ Ρούντιγκερ Γκραφ φον Στάρεμπεργκ, αρνήθηκε να παραδώσει την πόλη, με αποτέλεσμα να ξεκινήσει μια εξοντωτική πολιορκία κατά την οποία πολλοί πέθαναν από πείνα.
      Στις 6 Σεπτεμβρίου καταφτάνουν προς βοήθεια των πολιορκημένων ο δούκας της Λωρραίνης Κάρολος Ε΄ και ο πολωνός βασιλιάς Ιωάννης Γ΄ Σομπιέσκι, καθώς και χριστιανικά στρατεύματα από διάφορες άλλες περιοχές, όπως τη Σαξονία και τη Βαυαρία. Από τη μια μεριά οι σύμμαχοι είχαν καταφέρει να συγκεντρώσουν 84.000 στρατιώτες ενώ οι Οθωμανοί διέθεταν 150.000 στρατιώτες και 12.000 γενίτσαρους.

 

Η πολιορκία της Βιέννης

Η πολιορκία της Βιέννης

     Η μάχη που ακολούθησε διεξήχθη όχι μόνο υπέργεια αλλά και υπόγεια. Πιο συγκεκριμένα, στον οθωμανικό στρατό υπήρχαν λαγουμιτζήδες, των οποίων η δουλειά ήταν να σκάβουν λαγούμια, τούνελ δηλαδή, κάτω από τα τείχη των πόλεων και στη συνέχεια να τα ανατινάζουν επιτυχώς με εκρηκτικά.
     Ωστόσο, αυτή τη φορά η αποστολή τους δε στέφθηκε με επιτυχία. Σύμφωνα με την παράδοση, αυτοί που αντιλήφθηκαν τους λαγουμιτζήδες ήταν οι βιεννέζοι αρτοποιοί, οι οποία τα ξημερώματα άκουσαν τις αξίνες και ειδοποίησαν το συμμαχικό χριστιανικό στρατό για την επικείμενη εισβολή.
     Για την ιστορία, οι σύμμαχοι Γερμανοί. Πολωνοί κα Αυστριακοί ήταν αυτοί που επικράτησαν, ενώ οι Οθωμανοί άφησαν στο πεδίο της μάχης περίπου 15.000 νεκρούς και τραυματίες, καθώς και 5.000 αιχμαλώτους. Με τη νίκη αυτή ανακόπηκε οριστικά η πορεία των Οθωμανών προς τα Δυτικά και άρχισε η αργή αλλά σταθερή παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Το κρουασάν

    Πάντως, οι βιεννέζοι αρτοποιοί, για να γιορτάσουν τη μεγάλη νίκη και , ίσως, και τη δική τους συμβολή σ’ αυτή, θέλησαν να φτιάξουν ένα γλύκισμα. Έτσι, δίπλωσαν τη ζύμη που χρησιμοποιούσαν μέχρι τότε για τα γλυκά τους με τέτοιο τρόπο, ώστε να έχει το σχήμα της τουρκικής ημισελήνου. Στο γλύκισμα αυτό, που μοιάζει με μισοφέγγαρο, έδωσαν το όνομα κρουασάν. Τη βιεννέζη προέλευση του κρουασάν επιβεβαιώνει και το γεγονός ότι στη γαλλική γλώσσα τα διάφορα είδη κρουασάν ονομάζονται «viennoiserie». Όσο για τους Γάλλους, αυτοί πιστεύουν ότι τα κρουασάν τα έφερε στη χώρα τους το 1770 η βιεννέζικης καταγωγής και μετέπειτα αμφιλεγόμενη ως προσωπικότητα βασίλισσα της Γαλλίας Μαρία Αντουανέτα.

Οθωμανική σημαία του 1683

Οθωμανική σημαία του 1683

Μια άλλη εκδοχή όχι και τόσο τιμητική…
    Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή κάποιοι βιεννέζοι αρτοποιοί συνειδητοποιούν κατά τη διάρκεια της πολιορκίας από τους Οθωμανούς ότι η κατάσταση είναι ζοφερή και, θεωρώντας αναπόφευκτη την κατάληψη της πόλης από εχθρικές τουρκικές δυνάμεις, αποφασίζουν να κάνουν κάτι, για να κερδίσουν την εύνοια των κατακτητών: κάνουν κρουασάν σε σχήμα ημισελήνου, προς τιμή της οθωμανικής σημαίας, για να τα προσφέρουν στους οθωμανούς στρατιώτες, προκειμένου να κερδίσουν την επιείκειά τους κατά την είσοδό τους στην πόλη.

Ο καπουτσίνο
     Οι αναφορές της παράδοσης δεν περιορίζονται μόνο στα κρουασάν. Μετά τη μάχη λέγεται ότι οι Αυστριακοί βρήκαν πολλά σακιά με καφέ στο τουρκικό στρατόπεδο. Τα σακιά αυτά ο πολωνός βασιλιάς Ιωάννης Γ΄ Σομπιέσκι τα χάρισε στο Φράνσιζεκ Γερζί Κουλτσζίκι, έναν κατάσκοπο, θέλοντας να τον τιμήσει για τις υπηρεσίες του κατά την πολιορκία της Βιέννης. Ο Κουλτσζίσκι, τότε, άνοιξε το πρώτο καφέ στην πόλη, χάρη στο οποίο έκανε τον καφέ ιδιαίτερα δημοφιλή.
     Ο μύθος μάλιστα λέει ότι στο καφέ είτε ο ίδιος ο Κουλτσζίκι είτε ο Μάρκο ντ’ Αβιάνο, καπουτσίνος μοναχός και έμπιστος του ρωμαίου αυτοκράτορα Λεοπόλδου Α΄, πρόσθεσε μέλι και γάλα στον πικρό καφέ, εφευρίσκοντας έτσι τον «καπουτσίνο» και θέτοντας τα θεμέλια για τη φήμη του βιεννέζικου καφέ σε ολόκληρο τον κόσμο.
      Σύμφωνα με άλλη ερμηνεία, ωστόσο, το ιταλικό όνομα cappuccino, προέρχεται από τη λέξη «cappuccio», την κουκούλα που συνήθιζαν να φορούν στο Τάγμα των Καπουτσίνων μοναχών, το οποίο δημιουργήθηκε το 1525 και έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επαναφορά του Καθολικισμού στην Ευρώπη. Συγκεκριμένα, ονομάστηκε έτσι, γιατί το χρώμα του καφέ έμοιαζε με το χρώμα του ράσου των Καπουτσίνων.

Το εσωτερικό βιεννέζικου καφέ (Café Central)

Το εσωτερικό βιεννέζικου καφέ (Café Central)

Πηγές
Εφημερίδα Το Βήμα
www.opensalon.com

Η Δευτέρα Παρουσία της Καπέλα Σιξτίνα

28 Μαρ.

Η Καπέλα Σιξτίνα
   Η Καπέλα Σιξτίνα (= παρεκκλήσι του Σίξτου) είναι παρεκκλήσι της επίσημης κατοικίας του Πάπα στην πόλη του Βατικανού. Ανεγέρθηκε από τον Πάπα Σίξτο Δ΄ στον οποίο οφείλεται και το όνομα αυτού και εγκαινιάστηκε στις 15 Αυγούστου του 1483.
Η φήμη του παρεκκλησιού βασίζεται στην αρχιτεκτονική του, η οποία ακολουθεί το Ναό της Παλαιάς Διαθήκης, και ιδιαίτερα στο διάκοσμό του. Είναι ζωγραφισμένο εξ ολοκλήρου με τοιχογραφίες μεγάλων αναγεννησιακών καλλιτεχνών, μεταξύ των οποίων του Μποτιτσέλι και του Μιχαήλ Άγγελου, ο οποίος φιλοτέχνησε την θρυλική οροφή του (1508-1512).

 

οροφ

Η πασίγνωστη λεπτομέρεια της οροφής τής Καπέλα Σιξτίνα

   Η Καπέλα Σιστίνα είναι ο χώρος όπου τελούνται θρησκευτικές διοικητικές δραστηριότητες, και κυρίως το κονκλάβιο, με απόφαση του οποίου εκλέγεται κάθε φορά ο νέος Πάπας.

Η Δευτέρα Παρουσία
    Ο Μιχαήλ Άγγελος Μπουοναρότι (Μικαλάντζελο) υπήρξε αναμφίβολα ένας από τους μεγαλύτερους εικαστικούς καλλιτέχνες όλων των εποχών (γλύπτης, ζωγράφος, αρχιτέκτονας και ποιητής). Ο ιταλός καλλιτέχνης ξεκινά το 1534 να ζωγραφίζει με εντολή του Πάπα Παύλου Γ’ στο δυτικό τοίχο της Capella Sixtina τη «Δευτέρα Παρουσία», 25 χρόνια μετά τη φιλοτέχνηση της οροφής, ενός έργου που ξεκίνησε το 1508 ύστερα από ανάθεση του Πάπα Ιουλίου Β’.
Πρόκειται για μια πολύ μεγάλη νωπογραφία μεγέθους 13,7μ. x 13,2μ.. (Η νωπογραφία είναι τεχνική με βάση την οποία τα χρώματα απλώνονται απευθείας σε νωπή επιφάνεια και διατηρούνται έτσι για μεγάλο χρονικό διάστημα)

 

Η διάσημη νωπογραφία

Η διάσημη νωπογραφία

    Το έργο παριστάνει την ημέρα της «μέλλουσας κρίσης». Πρόθεση του Μιχαήλ Αγγέλου ήταν να αναπαραστήσει τη Δευτέρα Παρουσία, όπως ακριβώς θα πρέπει να είναι και βασίστηκε στα κείμενα τού κατά Ματθαίον Ευαγγελίου: ο Χριστός, σ’ αυτή τη δεύτερη παρουσία του, εμφανίζεται οργισμένος και τιμωρός (κι όχι ευσπλαχνικός) στο πάνω και μεσαίο μέρος της τεράστιας νωπογραφίας. Το χέρι του, είναι υψωμένο με οργή και μοιάζει να εξακοντίζει, όπως ο Δίας, τον φοβερό κεραυνό της κατάρας του διαγώνια, από τα αριστερά προς τα δεξιά. Δίπλα στον Χριστό, στο αριστερό μέρος, βρίσκεται η Παρθένος Μαρία. Οι δύο τους περιστοιχίζονται από αγίες, αγίους και μάρτυρες με αγριωπά πρόσωπα και γουρλωμένα μάτια, που πολλοί από αυτούς κρατούν τα όργανα των βασανιστηρίων τους.
    Στην άκρη αριστερά όπως βλέπουμε (δεξιά δηλ. του Χριστού και της Παναγίας) βρίσκονται οι αγίες με κυρίαρχη τη μορφή της Εύας. Λίγο μετά, ανάμεσα στους άλλους άγιους και μάρτυρες, ξεχωρίζει όρθιος ο άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής και γονατιστός ο άγιος Λαυρέντιος να κρατά την σχάρα του μαρτυρίου του.
    Πιο δεξιά (ακριβώς αριστερά δίπλα στο Χριστό) είναι άλλοι Άγιοι και μάρτυρες. Διακρίνεται ο Άγιος Πέτρος, που προσφέρει στο Χριστό δυο κλειδιά, σύμβολα της εξουσίας του να ελευθερώνει τους ανθρώπους από την αμαρτία, και κάτω ο άγιος Βαρθολομαίος να κρατά το δέρμα του, πάνω στο οποίο ο καλλιτέχνης είχε ζωγραφίσει το ίδιο του το πρόσωπο (τον Άγιο Βαρθολομαίο τον είχαν γδάρει ζωντανό). Τέλος, η γιγάντια μορφή στην άκρη δεξιά είναι ο Σίμωνας ο Κυρηναίος, ο οποίος κουβάλησε τον σταυρό του Χριστού.
    Στο επάνω αριστερό μέρος της νωπογραφίας οι άγγελοι υψώνουν το σταυρό, ενώ στο επάνω δεξιό μέρος άλλοι άγγελοι υψώνουν τον κίονα της μαστίγωσης
    Κατακόρυφα κάτω από τον Ιησού είναι ο Μιχαήλ Άγγελος που κρατάει το βιβλίο των εκλεκτών.
    Στο κάτω μέρος του έργου, οι νεκροί βγαίνουν από τους τάφους τους, ψυχές ανεβαίνουν και κατεβαίνουν, υποκινούμενες από άπτερους αγγέλους και από δαίμονες. Ειδικότερα, κάτω αριστερά διακρίνουμε την «ανάβαση» των ευλογημένων με τη βοήθεια των αγγέλων, ενώ στην άλλη πλευρά, όσοι καταδικάστηκαν, απελπισμένοι και κατατρομαγμένοι, κατακρημνίζονται στην κόλαση.

Αντιδράσεις
    «Η Δευτέρα Παρουσία» απέκτησε μεγάλη φήμη και ξεσήκωσε πολύ θόρυβο και αντιδράσεις. Οι γυμνές μορφές του έργου προκάλεσαν συχνά τα δυσμενή σχόλια των αυστηρών κύκλων της εποχής.
    Ο Biagio de Cesena, αρχιθαλαμηπόλος του πάπα, ανέφερε ότι είναι «…πράξη μέγιστης ατιμίας να έχουν αποτυπωθεί τόσες πολλές γυμνές μορφές που χωρίς αιδώ επιδεικνύουν τα απόκρυφά τους σε ένα τόσο σεβάσμιο μέρος. Αυτό δεν είναι έργο για παπικό παρεκκλήσι, αλλά για το λουτρό κακόφημου σπιτιού»! Ο Μιχαήλ Άγγελος εκδικήθηκε προσθέτοντας την μορφή του στους κολασμένους (στη γωνία κάτω δεξιά, η μορφή που είναι τυλιγμένη με το φίδι).
   Μάλιστα, ο πάπας Παύλος ο Δ’ ανέθεσε στον ζωγράφο Βολτέρα να επέμβει στον πίνακα και να «ντύσει» τις γυμνές μορφές. Ο καλλιτέχνης έμεινε στην ιστορία με το παρατσούκλι ο «βρακωτής».

Και μια περιήγηση στην Καπέλα Σιξτίνα

Η ταφή του κόμητος Οργκάθ (Ελ Γκρέκο)

20 Μαρ.
O πίνακας

O πίνακας

   «Η ταφή του κόμητος Οργκάθ» είναι ίσως το πιο ολοκληρωμένο έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Ο Θεοτοκόπουλος ζωγράφισε το έργο αυτό κατά παραγγελία (1586) του πρωθιερέα της εκκλησίας του Σάντο Τομέ (Άγιος Θωμάς), για να καλύψει τον τοίχο του βάθους στο παρεκκλήσι της Παναγίας. Η εκκλησία του Σάντο Τομέ είχε κερδίσει μια σημαντική δίκη και θέλησαν να γιορτάσουν το γεγονός μ’ ένα σπουδαίο έργο που θ’ απαθανάτιζε ένα θρύλο του 14ου αι. Σύμφωνα το θρύλο αυτό, όταν το 1323 πέθανε ο ευλαβικός Δον Γκονζάλο Ρουίθ, κόμης του Οργκάθ, κατέβηκαν από τον ουρανό ο Άγιος Αυγουστίνος και ο πρωτομάρτυρας Στέφανος και μετέφεραν το πτώμα με τα χέρια τους στον τάφο τους.
    Πρόκειται για πίνακα μεγάλου σχήματος με διαστάσεις, 4,80 μ. επί 3,60 μ. κι ολοκληρώθηκε λίγο πριν τα Χριστούγεννα του 1588, εποχή ωριμότητας του Θεοτοκόπουλου.
 

  O πίνακας περιλαμβάνει δύο διακριτές περιοχές.
  Στο κάτω μέρος της σύνθεσης, το γήινο, απεικονίζεται η κηδεία του κόμη Οργκάθ την ώρα που οι παρευρισκόμενοι πενθούντες ευγενείς του Τολέδο βλέπουν μπροστά τους ένα θαύμα: δύο άγιοι, ο Άγιος Στέφανος και ο Άγιος Αυγουστίνος, σκύβουν και παίρνουν οι ίδιοι στα χέρια τους το νεκρό σώμα του Οργκάθ, τον οποίο και θέλουν να τιμήσουν για τον ενάρετο βίο του. Στο σάκο του Αγίου Αυγουστίνου διακρίνονται οι μορφές του Αγίου Παύλου, του Αγίου Θωμά και της Αγίας Αικατερίνης. Ο νεκρός κόμης οδηγείται στον τάφο μέσα στη σιδερένια στολή του ιππότη, πολεμιστής και στη ζωή και στο θάνατο.

  Το πένθος των παριστάμενων Ισπανών ευγενών είναι βουβό.. Δεν υπάρχουν γυναίκες να θρηνούν γοερά, δεν υπάρχουν λουλούδια ούτε διάκοσμος. Υπάρχουν μόνο άνδρες, αμίλητοι. Κομψοί στην εμφάνιση, με βλέμμα περισυλλογής, δείχνουν να αποδέχονται το θαύμα με τόλμη, χωρίς να δείχνουν ότι παραξενεύονται. Ο μόνος που ξεχωρίζει και δείχνει να ξεφεύγει από τη γενική κίνηση και να μας κοιτάει κατάματα είναι εκείνος που θεωρείται ως η πιθανότερη αυτοπροσωπογραφία του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (λίγο αριστερά από το κέντρο). Στα πρόσωπα του πίνακα, εκτός από τον ίδιο, αναγνωρίζονται και πολλά άλλα άτομα της εποχής του Ελ Γκρέκο, ανάμεσα στα οποία και ο ίδιος ο γιος του, ο Γεώργης Μανουήλ σε νεαρή ηλικία (ο μικρός κάτω αριστερά)

   Στο πάνω μέρος της σύνθεσης αναπαρίσταται ο ουρανός που ανοίγει τη στιγμή που οι δύο άγιοι σηκώνουν το κορμί του Οργκάθ. Η ψυχή του κόμη μεταφέρεται από έναν άγγελο έχοντας πάρει τη μορφή ενός βρέφους, όπως συνηθίζεται στην ορθόδοξη ανατολική εικονογραφία.

   Ο άγγελος με ορμητική κίνηση ανυψώνεται κρατώντας προσεχτικά στην αγκαλιά του την ελευθερωμένη ψυχή σαν νεογέννητο. Η ψυχή του Οργκάθ φαίνεται να περνάει την Παναγία και τους άλλους αγίους, για να φτάσει στο Χριστό, που τόσο αγαπούσε τον ευσεβή κόμη. Ένας άνεμος χαράς φυσά στα πρόσωπα των Αγίων και ανεμίζει τα φορέματά τους Ο Χριστός απλώνει τα χέρια και μικρά αγγελούδια πετούν ολόγυρα.

   Σε μάζες από κινούμενα σύννεφα ανθίζει εκτυφλωτική η Δόξα του Θεού. Ανθίζει ο κόσμος των αγίων, των αγγέλων, των ψυχών και, στην κορυφή, τυλιγμένος σε πάλλευκο ύφασμα, σε πάλλευκο που τόσο δύσκολα ζωγραφίζεται. Ο θάνατος, λοιπόν, δεν είναι τέλος ζωής, δεν είναι επίφαση ματαιότητας, δεν είναι ύβρις και αφανισμός. Είναι το επιστέγασμα, η απονομή δικαιοσύνης,

   Η επίδραση του έργου από τη βυζαντινή αγιογραφία είναι φανερή: στην «Κοίμηση της Θεοτόκου» Απόστολοι κρατούν οριζόντιο το σώμα της Παναγίας, ενώ την περιστοιχίζουν οι άλλοι Απόστολοι και ο Χριστός παραλαμβάνει την ψυχή της μητέρας του που μοιάζει με μικρό βρέφος.

Η κοίμηση της Θεοτόκου

Η κοίμηση της Θεοτόκου

   Για την ιστορία, οι πρώτοι εκτιμητές επιδίκασαν στο ζωγράφο 1200 δουκάτα, αμοιβή την οποία η εφορία της εκκλησίας βρήκε υπερβολική. Τελικά όμως συμβιβάστηκαν στο συγκεκριμένο ποσό.

Το αυγό του Κολόμβου

12 Μαρ.
Ο Κολόμβος στήνει όρθιο το αυγό

Ο Κολόμβος στήνει όρθιο το αυγό

Σύμφωνα με την παράδοση, στο γεύμα κάποιου αξιωματούχου της Ισπανίας, στο οποίο παρευρισκόταν και ο Κολόμβος, ορισμένοι από τους συνδαιτήμονες αμφισβήτησαν την αξία της ανακάλυψής του. Μάλιστα κάποιοι υποστήριξαν:

– «Θα ήταν αρκετό και μόνο να το σκεφτεί κανείς, για να κάνει αυτή την ανακάλυψη.

Ο Κολόμβος τότε πήρε από το τραπέζι ένα βρασμένο αυγό και κάλεσε όλους να προσπαθήσουν να το στηρίξουν όρθιο κατά το μεγάλο άξονά του. Ύστερα από μάταιες προσπάθειες, ο Κολόμβος πήρε πάλι το αυγό, χτύπησε ελαφρά τη μια του άκρη στο τραπέζι, έσπασε το τσόφλι και τότε έστησε αμέσως το αυγό όρθιο, λέγοντας:

-«Δεν είναι δύσκολο, όπως βλέπετε. Θα έπρεπε όμως να το σκεφτεί κανείς».   

  

Σεβίλλη, Ισπανία. Το αυγό του Κολόμβου.

Σεβίλλη, Ισπανία. Το αυγό του Κολόμβου.

Έτσι, η έκφραση το «αυγό του Κολόμβου» έμεινε παροιμιώδης και δηλώνει την έξυπνη αντιμετώπιση ενός προβλήματος που, εκ των υστέρων, φαίνεται ότι ήταν εύκολο και απλό ν’ αντιμετωπιστεί, αρκεί κάποιος να σκεφτεί και να πραγματοποιήσει τη λύση.

Το συγκεκριμένο περιστατικό, ασφαλώς, φέρνει στο νου τη λύση του Γόρδιου Δεσμού από το Μέγα Αλέξανδρο.

 Ίμπιζα, Ισπανία. Γλυπτό με το αυγό του Κολόμβου. Στο εσωτερικό του αυγού ένα μοντέλο του πλοίου Σάντα Μαρία


Ίμπιζα, Ισπανία. Γλυπτό με το αυγό του Κολόμβου. Στο εσωτερικό του αυγού ένα μοντέλο του πλοίου Σάντα Μαρία

Χριστόφορος Κολόμβος

10 Μαρ.

κολο

Ο Χριστόφορος Κολόμβος

 

     Ήταν 13 Οκτωβρίου του 1492 η ημέρα που ο Χριστόφορος Κολόμβος και λίγοι άνδρες από το πλήρωμά του πάτησαν το πόδι τους σ’ ένα νησί στις Μπαχάμες, το οποίο και ονόμασε Σαν Σαλβαδόρ. Το γεγονός αυτό έχει καταγραφεί ως η πρώτη φορά που Ευρωπαίοι πάτησαν το πόδι τους στην αμερικάνικη ήπειρο. Ήταν όμως πράγματι η πρώτη;

     Οι επιστήμονες σήμερα είναι σχεδόν βέβαιοι ότι άνθρωποι από την Ευρώπη βρέθηκαν πριν από τον Κολόμβο στην Αμερική ακούσια ή και εκούσια. Πιθανολογείται, για παράδειγμα, ότι Έλληνες ή Φοίνικες ναυτικοί στην αρχαιότητα αλλά και Βάσκοι ή Ιρλανδοί ψαράδες κατά το Μεσαίωνα ανοίχτηκαν στον ωκεανό και βρέθηκαν χωρίς να το θέλουν σε κάποια ακτή της Αμερικής, όπου και προφανώς έμειναν για πάντα λόγω της αδυναμίας τους να επιστρέψουν. Το ίδιο πιθανόν συνέβη κατά καιρούς και με Ιάπωνες ή Πολυνήσιους ψαράδες.

     Εξάλλου είναι εξακριβωμένο ότι Βίκινγκς έφτασαν κάποτε στις ακτές της Βόρειας Αμερικής, ενώ μαρτυρίες υπάρχουν και για την αντίστροφη πορεία: στο τέλος της ρωμαϊκής κυριαρχίας έφτασε στις ακτές της Γαλατίας μια πιρόγα με κοκκινωπούς ανθρώπους, ενώ στα τέλη του 6ου αιώνα στην Ιρλανδία έκανε την εμφάνισή του ένα δερμάτινο καγιάκ με επιβαίνοντες κάποιους ερυθρόδερμους.

     Ωστόσο, παρά τις μαρτυρίες και τις αποδείξεις για την παρουσία Ευρωπαίων στην Αμερική κατά τα προγενέστερα χρόνια, η ανακάλυψη της Αμερικής πιστώνεται σήμερα στον Κολόμβο. Ποιος ήταν όμως αυτός;

 

Χάρτης

Τα χρόνια πριν από τα ταξίδια του στο Νέο Κόσμο

     Ο Χριστόφορος Κολόμβος (Κρίστομπαλ Κολόν στα ισπανικά) γεννήθηκε στη Γένοβα της σημερινής Ιταλίας το 1451 και ήταν ισπανικής καταγωγής. Ο πατέρας του Ντομένικο ήταν υφαντουργός. Ο νεαρός Χριστόφορος ακολούθησε αρχικά την τέχνη του πατέρα του. Το 1472, όμως, μαθαίνουμε ότι άφησε την υφαντική τέχνη και έγινε ναυτικός. Ταξίδεψε στη Μεσόγειο –μάλλον ως πειρατής-, στις ατλαντικές ακτές της Ευρώπης και της Αφρικής. Ειδικότερα στα 1473-4 βρισκόταν στο ελληνικό αρχιπέλαγος και στη Χίο, συγκεντρώνοντας πληροφορίες για την Ατλαντίδα.  Το έτος 1476, πολεμώντας έξω από το ακρωτήριο του Αγίου Βικεντίου εναντίον Γενουατών (γεγονός που μαρτυρά και την ισπανική του συνείδηση), το πλοίο του πήρε φωτιά και ο ίδιος κολυμπώντας έφτασε στις ακτές της Πορτογαλίας. Στη Λισαβόνα, μάλιστα, θα παντρευτεί (1478) τη Φιλίππα Περεστρέλο, με την οποία και θ’ αποκτήσει ένα γιο, τον Ντιέγκο.

     Το 1477 βρέθηκε στην Ισλανδία, όπου πληροφορήθηκε από Βάσκους φαλαινοθήρες ότι υπήρχε μια στεριά κατά το μέρος που βασίλευε ο ήλιος. Το 1481 πήγε στη Γουινέα, όπου άκουσε την παράδοση των ιθαγενών ότι «πέρα από τη μεγάλη θάλασσα, κατά τα δυτικά, στην άλλη άκρη της Γης, υπάρχει μεγάλη στεριά, όπου κατοικούν άνθρωποι με κόκκινο δέρμα». Έτσι η αρχική του υποψία σχετικά με τη σφαιρικότητα της Γης τού έγινε έμμονη ιδέα και πίστη. Βασιζόμενος, μάλιστα, σε θεωρίες αράβων γεωγράφων και αστρονόμων εκτιμούσε ότι η απόσταση για την Ινδία από τα δυτικά ήταν συμφέρουσα, με δεδομένο μάλιστα ότι η μουσουλμανική κυριαρχία στο λεγόμενο «Δρόμο του Μεταξιού» (μέσω Μέσης Ανατολής) έκανε τις εμπορικές οδούς προς Κίνα και Ινδία επικίνδυνες και δύσκολες.

     Στο μεταξύ, ο πεθερός του ήταν διοικητής του νησιού Μαδέρα, και τον βοήθησε προσληφθεί στην υπηρεσία του βασιλιά της Πορτογαλίας Ιωάννη Β΄ (1481).  Το 1484, λοιπόν, ο Κολόμβος υπέβαλε στο βασιλιά Ιωάννη ένα αίτημα να του δώσει τρία καράβια, για να ανακαλύψει δρόμο από τα δυτικά για την Ινδία. Όμως, ο βασιλιάς, επηρεασμένος από τους συμβούλους του, το απέρριψε.

       Ύστερα απ` αυτό, κι ενώ η σύζυγός του Φελίπα έχει πεθάνει, ο Κολόμβος εγκαταστάθηκε στην Ισπανία. Εκεί θ’ αποκτήσει κι ένα δεύτερο γιο, το Φερνάντο, εκτός γάμου αυτή τη φορά. Η εμμονή για την πορεία προς την Ινδία από τα δυτικά παραμένει και γι’ αυτό υποβάλλει το ίδιο αίτημα στο βασιλικό ζεύγος της Ισπανίας. Οι Ισπανοί βασιλείς, ύστερα από μια αρχική άρνηση, κάνουν αποδεκτό το αίτημα. Συμφώνησαν μάλιστα ότι, σε περίπτωση που ο Κολόμβος θα πετύχαινε το στόχο του, θα ονομαζόταν ναύαρχος του Ατλαντικού ωκεανού, θα διοριζόταν αντιβασιλιάς της χώρας που θα ανακάλυπτε και θα έπαιρνε το ένα δέκατο από τα εισοδήματα αυτών των χωρών.

 

o

Χάρτης με την πορεία του Κολόμβου στην Ισπανιόλα

Το πρώτο ταξίδι

     Έτσι, λοιπόν, στις 3 Αυγούστου του 1492 ο Κολόμβος ξεκινάει το μακρινό ταξίδι για … τις Δυτικές Ινδίες, όπως πίστευε. Ο στολίσκος του περιελάμβανε τρία πλοία: δύο καραβέλες, τη «Νίνια» και την «Πίντα» (μήκους δεκαπέντε μέτρων το καθένα), και τη ναυαρχίδα του βασιλικού στόλου, τη «Σάντα Μαρία» (μήκους τριάντα έξι μέτρων), στην οποία επέβαινε ο ίδιος. Διοικητές της «Νίνια» και την «Πίντα» ήταν οι αδερφοί Πινθόν.

DCF 1.0

    Το ταξίδι τους ήταν δύσκολο. Στις 9 Σεπτεμβρίου τα τρία πλοία έχασαν κάθε επαφή με την ξηρά. Ύστερα από πολλούς κινδύνους και απειλούμενες ανταρσίες, έφτασαν στις 12 Οκτωβρίου σ’ ένα νησάκι στις σημερινές Μπαχάμες, το οποίο ονόμασε Σαν Σαλβαδόρ (σήμερα γνωστό ως Ουότλιγκ), και το κατέλαβε για λογαριασμό του ισπανικού στέμματος. Με τους ιθαγενείς που συνάντησαν εκεί ανέπτυξαν φιλικές σχέσεις και αντάλλαξαν δώρα.

    Ο Κολόμβος συνέχισε την πορεία του προς τα δυτικά και έφτασε στη Χουάνα, τη σημερινή Κούβα, και στην Αϊτή, την οποία και ονόμασε Ισπανιόλα. Όμως η ναυαρχίδα «Σάντα Μαρία» προσέκρουσε σε ύφαλο ανοιχτά της Αϊτής και ναυάγησε. Από το ξύλο της ναυαρχίδας οι άντρες του Κολόμβου έχτισαν στο νησί την πρώτη ευρωπαϊκή αποικία και της έδωσαν το όνομα Villa de la Navidad («Χριστουγεννιάτικη Πόλη»). Ο Κολόμβος άφησε εκεί περίπου σαράντα άντρες με τρόφιμα και πολεμοφόδια για ένα χρόνο και, αφού φόρτωσε τα εναπομείναντα δύο καράβια με τοπικά προϊόντα και δώρα, πήρε το δρόμο του γυρισμού για την Ισπανία, πεπεισμένος βέβαια ότι είχε φτάσει στις Δυτικές Ινδίες. Το ταξίδι κράτησε δύο μήνες και στις 4 Μαρτίου του 1493 μπήκε στο λιμάνι της Λισαβόνας, όπου και έτυχε θριαμβευτικής υποδοχής. Στην Ισπανία, όταν έφτασε, έγινε δεκτός με τιμές από το βασιλικό ζεύγος.

 

αα

 

Το δεύτερο ταξίδι

     Την ίδια χρονιά, 25 Σεπτεμβρίου του 1493, ξεκίνησε το δεύτερο ταξίδι για το Νέο Κόσμο έχοντας δεκαεπτά πλοία και πάνω από χίλιους άνδρες. Κατά το ταξίδια αυτό ανακαλύπτει κι άλλα νησιά, μεταξύ των οποίων τη Γουαδελούπη και το Πόρτο Ρίκο. Όμως στην Ισπανιόλα η κατάσταση δεν ήταν όπως την είχε αφήσει. Μεταξύ των αντρών που είχε εγκαταστήσει εκεί και των ιθαγενών είχαν ξεσπάσει συγκρούσεις και οι άντρες του είχαν σφαγιαστεί. Ο Κολόμβος τότε αψηφώντας την εντολή της βασίλισσας που θεωρούσε τη δουλεία προσβλητική, εγκαθίδρυσε πολιτική καταναγκαστικής εργασίας στο νησί, εξαναγκάζοντας τον ντόπιο πληθυσμό να ξαναχτίσει τον οικισμό και να εξερευνήσει το νησί για χρυσάφι.

     Φεύγοντας από την Ισπανιόλα άφησε στο νησί ως τοποτηρητές τον αδερφό του Βαρθλομαίο και τον γιο του Ντιέγκο και περιηγήθηκε για λίγο στα μεγαλύτερα νησιά της Καραϊβικής, πείθοντας περαιτέρω τον εαυτό του ότι αυτά έπρεπε να είναι τα νησιά που περιέβαλαν την Κίνα.

 

Ο Κολόμβος στην πλώρη του καραβιού

Ο Κολόμβος στην πλώρη του καραβιού

Το τρίτο ταξίδι

    Επέστρεψε και πάλι στην Ισπανία και το 1498 πραγματοποιεί το τρίτο ταξίδι, στη διάρκεια του οποίου ανακάλυψε τα νησιά Τρινιντάντ και Τομπάγκο και έφτασε –επιτέλους – στις ακτές της ηπειρωτικής χώρας και, συγκεκριμένα, στο δέλτα του ποταμού Ορινόκο, στη σημερινή Βενεζουέλα. Όμως δεν πρόλαβε να εξερευνήσει τη νέα αυτή περιοχή, γιατί στο μεταξύ οι Ισπανοί άποικοι είχαν εξεγερθεί εναντίον του θεωρώντας ότι είχαν εξαπατηθεί από τις υποσχέσεις του για πλούτη και τιμές.

     Το ισπανικό στέμμα έστειλε το Φραγκίσκο ντε Μομπαντίλια ως κυβερνήτη της Ισπανιόλας και ο Κολόμβος, χωρίς πια καμία εξουσία, μεταφέρθηκε αλυσοδεμένος στην Ισπανία, για να δικαστεί. Οι κατηγορίες, βέβαια, αποδείχτηκαν αβάσιμες, ωστόσο ο Κολόμβος έχασε για πάντα τους τίτλους του ως κυβερνήτης των Ινδιών και τα πλούτη του απαλλοτριώθηκαν από το στέμμα. Πικραμένος έγραφε εκείνη την εποχή: «Όλοι τους γελούσαν με το σχέδιό μου τότε. Τώρα, ακόμη και οι ράφτες θέλουν να γίνουν εξερευνητές»

 

Ο Κολόμβος στη βασίλισσα Ισαβέλλα της Ισπανίας

Ο Κολόμβος στη βασίλισσα Ισαβέλλα της Ισπανίας

Το τέταρτο ταξίδι

     Ο ίδιος δεν είχε πει όμως την τελευταία του λέξη: κατάφερε να πείσει τον βασιλιά Φερδινάνδο ότι ένα τελευταίο ταξίδι θα του έφερνε τα αμύθητα πλούτη που του είχε υποσχεθεί εξαρχής! Το 1502, λοιπόν, ξεκίνησε το τέταρτο ταξίδι του, κατά το οποίο, αφού ολοκλήρωσε την ανακάλυψη των Αντιλών, εξερεύνησε τις ακτές της Κεντικής Αμερικής από την Ονδούρα μέχρι τον κόλπο του Νταριέν. Στην  προσπάθεια να βρει θαλάσσιο πέρασμα προς τον Ινδικό Ωκεανό καταιγίδα διέλυσε ένα από τα πλοία του και καθήλωσε το πλήρωμα στην Κούβα, με τους ντόπιους, αηδιασμένους από την εξουσία των ισπανών αποίκων και την εμμονή τους με τον χρυσό, να αρνούνται να τους δώσουν ακόμα και φαγητό. Λέγεται μάλιστα ότι ο Κολόμβος σε μια στιγμή δαιμόνιας έμπνευσης, ο Κολόμβος αποφασίζει να τιμωρήσει τους ιθαγενείς … κλέβοντάς τους το φεγγάρι! Συμβουλευόμενος τα αστρονομικά κιτάπια του, στις 29 Φεβρουαρίου 1504 συνέβη τελικά η έκλειψη σελήνης και οι πανικοβλημένοι γηγενείς συμφωνούν αυτομάτως να συνεχίσουν τις εμπορικές σχέσεις με τους Ισπανούς.

      Η αποστολή διάσωσης από την Ισπανιόλα έφτασε πάνω στην ώρα τον Ιούλιο και μέχρι τον Νοέμβριο ο Κολόμβος και οι άντρες του είχαν επιστρέψει στην Ισπανία… Όταν, όμως, γύρισε στην πατρίδα του, έγινε δεκτός με ψυχρότητα, χωρίς να εκπληρωθούν οι υποσχέσεις που του είχαν δοθεί.

 

Τα τελευταία χρόνια

    Στα δύο τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Κολόμβος, σχεδόν παράλυτος από αρθρίτιδα, αγωνίστηκε να ανακτήσει τους τίτλους του και τον Μάιο του 1505 κατάφερε να πάρει πίσω κάποια από τα πλούτη του,  όχι όμως και τα αξιώματά του.

Στις 20 Μαΐου 1506 πέθανε, βέβαιος ότι είχε ανακαλύψει μια πιο σύντομη οδό για την Ασία.

 

Τα οστά του

    Αρχικά ενταφιάστηκε στην ισπανική πόλη Βιγιαδολίδ. Το 1537 τα λείψανά του μεταφέρθηκαν στην Ισπανιόλα, όπως και ο ίδιος επιθυμούσε. Όταν όμως οι Γάλλοι κατέλαβαν το νησί,, το 1795, τα λείψανα του Κολόμβου μεταφέρθηκαν στην Κούβα, όπου παρέμειναν μέχρι τον Ισπανο-Αμερικανικό πόλεμο το 1898, όταν και επέστρεψαν στη Σεβίλλη. Η Δομινικανή Δημοκρατία (Ισπανιόλα), ωστόσο, ισχυρίζεται πως τα λείψανα του Κολόμβου δεν έφυγαν ποτέ από την Ισπανιόλα. Το 1877, σε ένα κουτί στον καθεδρικό ναό του Αγίου Δομίνικου βρέθηκαν οστά, με μία επιγραφή ότι ανήκουν στον «ένδοξο και διαπρεπή Cristobal Colon», γεγονός που επέτρεψε στη Δομινικανή Δημοκρατία να υποστηρίζει ότι τα οστά του Κολόμβου δεν έφυγαν ποτέ από την Ισπανιόλα.

     Αναλύσεις DNA που πραγματοποιήθηκαν στα οστά της Σεβίλλης και σε αυτά του αδερφού του Κολόμβου, Ντιέγκο, που είναι και αυτός θαμμένος στην ίδια πόλη, έδειξαν πως τα δύο δείγματα ταιριάζουν απόλυτα. Όταν οι ερευνητές ανακοίνωσαν τα ευρήματα αυτά το 2006, δήλωσαν πως η διαμάχη γύρω από τον Κολόμβο έλαβε οριστικά τέλος. Ακόμα, όμως, δεν έχει γίνει ανάλυση στο DNA των οστών της Ισπανιόλας, γεγονός που αφήνει ανοιχτό ένα μικρό παράθυρο στην υπόθεση.

Ο πίνακας του Σαλβαντόρ Νταλί Η Ανακάλυψη της Αμερικής από τον Χριστόφορο Κολόμβο

Η ανακάλυψη της Αμερικής από το Χριστόφορο Κολόμβο (πίνακας του Σαλβαντόρ Νταλί)

Γενική εκτίμηση

     Όπως και να έχει πάντως, με το κατόρθωμα του Κολόμβου ανοίχτηκαν νέοι ορίζοντες για την ανθρωπότητα. Στην Αμερική εγκαταστάθηκαν καινούριοι λαοί και δημιουργήθηκαν νέα κράτη, που πρόσφεραν πολλά στην παγκόσμια οικονομία και ευρύτερα στον παγκόσμιο πολιτισμό. Από την άλλη, βέβαια, πολλοί του επιρρίπτουν την ευθύνη της εξόντωσης των λαών και των πολιτισμών που προϋπήρχαν στην ήπειρο (π.χ. Μάγιας, Αζτέκοι)

Γκρεμισμένο το άγαλμα του Κολόμβου από επικριτές του στη Βενεζουέλα

Γκρεμισμένο το άγαλμα του Κολόμβου από επικριτές του στη Βενεζουέλα

     Σήμερα, το όνομα του Κολόμβου το έχει πάρει η Κολομβία, ενώ όλη η ήπειρος ονομάστηκε Αμερική, προς τιμή του Αμέρικο Βεσπούτσι που πρώτος τη χαρτογράφησε αντιλαμβανόμενος ότι πρόκειται για μια νέα ήπειρο.

Και ένα απόσπασμα από την ταινία 1492: Ο Κολόμβος αντικρίζει το Νέο Κόσμο!

Πηγές

Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρους Λαρούς Μπριτάνικα
el.wikipedia.org
http://www.newsbeast.gr
http://www.kozan.gr/

Ο μελισσοκόμος στο Βυζάντιο

1 Μαρ.

 μελι

     Στα ονειροκριτικά μεσαιωνικά βιβλία συχνά συναντούμε χωρία σχετικά με τη μελισσοκομία. Αυτό βέβαια αποδεικνύει ότι οι βυζαντινοί χωρικοί ασχολούνταν σε μεγάλο βαθμό μ’ αυτή. Πράγματι, η μελισσοκομία αποτέλεσε για το Βυζάντιο υποκατάστατο μια βιομηχανίας ζάχαρης και το μέλι τη σημαντικότερη πηγή υδατανθράκων.

     Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι οι βυζαντινοί ασχολούνταν εκτεταμένα με τη μελισσοκομία, σήμερα δεν έχουμε πολλές πληροφορίες για το επάγγελμα του μελισσοκόμου, π.χ. για το πώς κατασκεύαζαν τις κυψέλες, ποια εποχή συνέλεγαν το μέλι, ποια όργανα χρησιμοποιούσαν, πώς μετέφεραν τις κυψέλες ή πώς αντιμετώπιζαν τις διάφορες ασθένειες.

     Το βέβαιο είναι ότι ο μελισσουργός στα βυζαντινά χρόνια ονομαζόταν «μελισσάρις» (από ΄κει και το συνηθισμένο βυζαντινό όνομα Βελισσάριος), ενώ οι μέλισσες και «δέλλιθες». Το σμήνος των μελισσών οι βυζαντινοί το έλεγαν «μελίσσειον» και τον τόπο που τοποθετούσαν τις κυψέλες «μελισσιώνα» ή «μελισσομάντι». Φρόντιζαν μάλιστα ο τόπος αυτός να είναι ευήλιος και απάνεμος.

Πήλινη κυψέλη της σημερινής εποχής

Πήλινη κυψέλη της σημερινής εποχής

     Οι κυψέλες, οι επονομαζόμενες «κυβέρτια» ήταν κατασκευασμένες μάλλον από πηλό (γι’ αυτό και η ονομασία «αγγεία»). Ως κυψέλες πάλι χρησιμοποιούσαν κοφίνια ή κοιλότητες δένδρων. Σε κάθε περίπτωση πάντως οι μελισσοκόμοι προσπαθούσαν να διατηρούν τις κυψέλες τους καθαρές με θυμιάματα και μύρα.    

To κοφίνι ως κυψέλη

To κοφίνι ως κυψέλη

     Τη συλλογή μελιού οι βυζαντινοί την ονόμαζαν «τρύγο». Δε γνωρίζουμε πότε ακριβώς τρυγούσαν, αλλά το πιθανότερο ήταν, όπως και στην αρχαιότητα έλεγαν ο Αριστοφάνης και ο Αριστοτέλης, «όταν φαινόταν το πρώιμο σύκο». Για ν’ αρχίσει ο τρύγος του μελιού, ο μελισσοκόμος έπρεπε πρώτα ν’ απομακρύνει τις μέλισσες. Αυτό γινόταν με καπνό από το κάψιμο αγελαδινής κοπριάς σε πήλινο δοχείο. Κατά τον τρύγο, ο μελισσουργός φορούσε οπωσδήποτε προσωπίδα και γάντια, ενώ χρησιμοποιούσε μαχαίρι για την αποκοπή των κηρηθρών.

     Εχθρός του μελισσοκόμου ήταν διάφορα μελισσοφάγα πουλιά, αλλά και οι κλέφτες.  Αυτοί έπαιρναν συχνά μια άδεια κυψέλη, το εσωτερικό της οποίας το είχαν τρίψει με εύοσμα φυτά, πλησίαζαν τις ξένες κυψέλες και προσέλκυαν με τη μυρωδιά τις μέλισσες. Βέβαια, οι νόμοι προέβλεπαν σε τέτοιες περιπτώσεις χρηματικές αποζημιώσεις. Γενικά, τα μελίσσια ήταν περιουσία και προστατεύονταν από νόμους, όπως τους Πανδέκτες και τις Εισηγήσεις.

     Θα πρέπει ακόμη ν’ αναφέρουμε ότι, όπως κάθε επαγγελματίας στο Βυζάντιο, έτσι και οι μελισσοκόμοι δεν εξαιρούνταν της φορολογίας. Ήταν αναγκασμένοι σε κάθε περίπτωση να πληρώνουν στο κράτος φόρο για τη βοσκή των μελισσών. Ο φόρος αυτός ονομαζόταν «μελισσοενόμιον» ή «δόσις μελισσών».

  meli   Οι βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν το μέλι, όπως προαναφέραμε, ως γλυκαντικό (η ζάχαρη από τεύτλα ανακαλύφθηκε στις αρχές του 19ου αι).  Το χρησιμοποιούσαν, λοιπόν, σε γλυκά, σιρόπια και σε φαγητά. Εκτός από τα γλυκά και τα φαγητά, το έβαζαν και σε ακριβά αρώματα της εποχής, σε γιατρικά και σε κάθε λογής θεραπευτικές αλοιφές.

     Κλείνοντας, αξίζει μια επισήμανση: η ανάπτυξη που γνώρισε η βυζαντινή μελισσοκομία οφειλόταν όχι τόσο στο μέλι και στις χρήσεις του, όσο στο κερί. Από τον 7ο αι. είχαν ήδη  αρχίσει ν’ αντικαθιστούν τις λάμπες ελαιολάδου με κεριά και τα εργαστήρι των «κηρουλάριων» απαιτούσαν μια πολύ μεγάλη ποσότητα κεριού.

 

Πηγές

Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινός πολιτισμός

Gerard Walter, Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο, εκδόσεις Παπαδήμα

ellinikomeli.gr